Η μινιμαλιστική άποψη στη μουσική έκφραση: Από τον Philip Glass στους Stereolab

Η μουσική δημιουργία στη διαδρομή του ανθρώπινου πολιτισμού εξελίχθηκε από απλή αυθόρμητη έκφραση της συναισθηματικής κατάστασης του δημιουργού σε ένα οργανωμένο πλαίσιο κανόνων αρμονίας και ρυθμού. Κορύφωση της διαδρομή αυτής αποτελεί κατά πολλούς η κλασσική περίοδος της μουσικής δημιουργίας (18ος αιώνας), όπου η συναισθηματική αποξένωση και επιστημονική προσέγγιση της μουσικής στα πρότυπα της θρησκευτικής μουσικής δημιουργίας συνδυάστηκε με την εξερεύνηση νέων μουσικών δομών, ορχηστρικών σχημάτων, και ακόμη αρμονιών και μελωδιών. Από αυτήν την άποψη, η μουσική της κλασικής περιόδου μπορεί να χαρακτηριστεί ως μαξιμαλιστική, στο βαθμό που βασίζεται στην εξέλιξη μουσικών μοτίβων στον υπέρτατο βαθμό, περνώντας τα από μία σειρά μεταλλάξεων μέσω διαφόρων αρμονικών ή και δομικών εργαλείων. Επιπλέον, οι συνθέσεις της κλασικής περιόδου ποτέ δεν βασίζονται σε ένα μόνο θέμα ή μοτίβο. Συνήθως εμφανίζονται τουλάχιστον δύο θέματα, τα οποία και αναπτύσσονται εναλλασσόμενα, για να ολοκληρωθεί η σύνθεση.

Προσπερνώντας τα σημαντικά μουσικά και γενικότερα πολιτιστικά ρεύματα που μεσολάβησαν έκτοτε, φτάνουμε στο αποκορύφωμα του μουσικού μαξιμαλισμού με τους εξπρεσιονιστές των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Οι δημιουργοί του μουσικού εξπρεσιονισμού ουσιαστικά κορύφωσαν την μουσική έκφραση απελευθερώνοντάς την από τις παραδοσιακές ρυθμικές και αρμονικές συμβάσεις. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούν πάρα πολλά στοιχεία για να χτίσουν τις συνθέσεις τους, οι οποίες δίνουν μια μαξιμαλιστική αίσθηση και από την αισθητική τους ακόμη.

Στον αντίποδα όλων αυτών βρίσκεται ένα μουσικό ρεύμα που εμφανίστηκε στις αρχές τις δεκαετίας του 1960. Με έδρα γεωγραφική τις Ενωμένες Πολιτείες Αμερικής, αλλά πνευματική τις μουσικές παραδόσεις τις Ινδίας, Ασίας γενικότερα και της Αφρικής, οι μινιμαλιστές άρχισαν να δημιουργούν μουσική χτίζοντας συνθέσεις με το ελάχιστο δυνατό υλικό, το οποίο και επαναλαμβάνεται προς μεγιστοποίηση του αποτελέσματος. Από τον ορισμό αυτό φαίνεται και η διαφορά των μινιμαλιστών από όλους τους υπόλοιπους συνθέτες της ‘λόγιας’ μουσικής διαχρονικά. Αποφεύγοντας την πολυπλοκότητα μοτίβων, μελωδιών και αναπτύξεων του κλασικισμού, αισθητικής και συναισθηματικής υπερβολής του ρομαντισμού, αλλά και την εμμονή των εξπρεσιονιστών για την απαγκίστρωση της σύνθεσης από τις καθιερωμένες συμβάσεις, οι μινιμαλιστές υφαίνουν συνθέσεις από το νήμα που ξεδίπλωσαν οι ιμπρεσιονιστές (τέλος 19ου αιώνα, π.χ. Debussy), κινούμενοι πάντα σε κλίμα λιτό, απέριττο και μυστικιστικό. Η μινιμαλιστική σύνθεση μπορεί να βασίζεται σε μοτίβα αποτελούμενα από δύο εώς έξι μόνο νότες, η δε συνεχής επανάληψη αυτών, σε συνδυασμό με ρυθμικές εναλλαγές, δημιουργεί ένα αισθητικό περιβάλλον αινιγματικό και ονειρικό.

Οι μινιμαλιστές έχουν κατακριθεί από πολλούς ως συνθέτες ευτελούς αξίας, στο βαθμό που στον 20ό αιώνα εξερευνήθηκε οριακά ή ουσιαστικά επανακαθορίστηκε η διαδικασία της σύνθεσης. Πιστεύω ότι τα έργα των μινιμαλιστών μπορούν από μόνα τους να δώσουν απάντηση στις αιτιάσεις αυτές. Οι κορυφαίοι μάλιστα εκπρόσωποι του μινιμαλισμού, όπως ο Philip Glass, o Steve Reich και αργότερα ο Wim Mertens έχουν ήδη γράψει τη δική τους ιστορία στο μουσικό ημερολόγιο του 20ού αιώνα.

Θα επικεντρώσω την προσοχή μου στον Philip Glass (1937- ), μια και ήταν ο πρώτος μινιμαλιστής με τον οποίο ήρθα τόσο σε ακουστική, αλλά και σε φυσική επαφή. Έχοντας σπουδάσει μαθηματικά και φιλοσοφία, και όντας γνώστης του φλάουτου, ο Glass Ολοκληρώνει το 1966 τις σπουδές του στο Παρίσι. Εκεί συνεργάζεται με τον μεγάλο Ινδό μουσικό Ravi Shankaar και έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με τη μη-δυτική μουσική. Αυτό το στοιχείο τον επηρεάζει βαθιά και ενυπάρχει, έστω και διακριτικά, σε ολόκληρο το έργο του. Ο Glass, λοιπόν, μην έχοντας υπόψη του τα πρώτα έργα των Reich και Riley στις ΕΠΑ, επινοεί μια μουσική τεχνοτροπία που βασίζεται σε 5 ή 6 μόνο φθόγγους, με συνεχή επανάληψη αυτών, χωρίς να επιτρέπει αρμονικές ή ρυθμικές εναλλαγές. Αυτή η τεχνική δίνει ισχυρή συνοχή και δυναμική στις συνθέσεις του, και αποτελεί το πρώτο εργαλείο του μινιμαλισμού. Τα πιο χαρακτηριστικά έργα του Glass είναι οι όπερες Einstein on the beach (1976), Satyagraha (1980), The photographer (1982) και Akhnaten (1984). Ακόμη soundtrack για διάφορα films (Koyaanisqatsi, Mishima) και λοιπές συνθέσεις με πιο γνωστές τις Music in similar motion, Music with changing parts, Music in 12 parts, Another look in harmony, 5 string quartets κλπ.

Θεωρώ τη μουσική ως ενότητα διαχρονικά. Δεν πιστεύω ότι τα διάφορα ρεύματα, παρά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, είναι αποκομμένα από την ιστορική διαχρονική εξέλιξη της μουσικής σύνθεσης. Όπως και δεν πιστεύω στη διάκριση που γίνεται από τους επιστήμονες της μουσικής ανάμεσα σε ‘λαϊκή’ και ‘λόγια’ μουσική. Ειδικά στον 20ό αιώνα, όπου πολλές φορές η ‘λαϊκή’ αλληθωρίζει προς ‘λόγια’ μονοπάτια και το αντίστροφο αρκετές φορές. Η pop μουσική (όχι με την έννοια της εύπεπτης καταναλωτικής μουσικής, αλλά με διάθεση να περιγραφεί περίπου ό,τι δεν αποτελεί rock) λοιπόν θεωρείται ως είδος προς μη-μελέτη από τους μουσικοκριτικούς, οι οποίοι και στηριζόμενοι σε αυτήν τη λογική αδυνατούν να κατανοήσουν τη μουσική λειτουργία και εξέλιξη στο σύνολό της. Προτιμώ λοιπόν, έστω και αυθαίρετα να επιχειρήσω την τομή ή μάλλον την ένωση των δύο ξεχωριστών για άλλους υποσυνόλων, της ‘λαϊκής’ και ‘λόγιας’ μουσικής.

Είναι γνωστό ότι αρκετοί pop ή rock καλλιτέχνες χρησιμοποιούν, έστω και στον ελάχιστο βαθμό, στοιχεία και μεθόδους της κλασικής ή γενικότερα της ‘λόγιας’ μουσικής. Έχω όμως παρατηρήσει μία περίπτωση όπου η γραμμή εξέλιξης είναι ξεκάθαρη. Προεκτείνοντας της ανάλυση που μέχρι το σημείο αυτό έγινε για τους μινιμαλιστές, θα μπορούσα με άνεση να εντάξω σε αυτό το ρεύμα και τους underground experimental pop δημιουργούς που ονομάζονται Stereolab. Η Laetitia Sadier, o Tim Gane και οι συνοδοιπόροι τους στο μουσικό τους δημιουργικό όραμα είναι πράγματι λάτρεις της μινιμαλιστικής τεχνικής. Υπάρχει σε όλες τις συνθέσεις τους το μίνιμαλ στοιχείο, δηλαδή το χτίσιμο των κομματιών γύρω από ελάχιστα μοτίβα (ακόμη και μίας νότας!) σε συνεχή επανάληψη, με περίτεχνα δομημένα διπλά ή και τριπλά φωνητικά, τα οποία και καταφέρνουν τις περισσότερες φορές να μένουν ως συνοδευτικά στοιχεία, επιτείνοντας τη μινιμαλιστική επίδραση της επανάληψης. Οι Stereolab έχουν τη δική τους θέση στην ιστορία της Βρετανικής μουσικής σκηνής και θεωρούνται ως ένα από τα πιο επιδραστικά σχήματα. Ουσιαστικά έχουν δημιουργήσει τη δική τους σκηνή στην Pop μουσική με αρκετούς ακόλουθους σε όλο τον κόσμο (Mouse on Mars, Flowchart, Prolapse, High Llamas, Broadcast κλπ).

Μελετώντας παράλληλα το έργο του ‘λόγιου’ Glass και των ‘λαϊκών’ Stereolab, ανακαλύπτει κανείς πολύ περισσότερες ομοιότητες από διαφορές. Θα έλεγα μάλιστα ότι οι διαφορές περιορίζονται αποκλειστικά σε επίπεδα αισθητικής και μόνο. Και οι δύο στηρίζουν τις συνθέσεις τους στο ρυθμό. Μηχανικός, σταθερός, δίνει σιγουριά και συνοχή. Και οι δύο επιλέγουν ελάχιστες νότες για να βασίσουν τις συνθέσεις τους, και δημιουργούν μια γοητευτική, αινιγματική και άλλες φορές προκλητική ατμόσφαιρα, η οποία μέσα από τη διαρκή επανάληψη απελευθερώνει ακατέργαστα συναισθήματα. Και οι δύο πλέκουν περίτεχνες μελωδίες γύρω από τη βασική ρυθμική δομή, μελωδίες όμως με χαρακτήρα πολλές φορές συνοδευτικό παρά πρωταγωνιστικό. Και οι δύο αποφεύγουν να επιβάλλουν συναίσθημα στον ακροατή. Τον οδηγούν απλά στη δική του συναισθηματική αντίδραση.

Ίσως τελικά η λέξη ‘λόγιος’ να ταιριάζει στη δημιουργική ικανότητα των Stereolab. Το σίγουρο είναι όμως ότι οι διακρίσεις, οι ταμπέλες στη μουσική μόνο κακό κάνουν. Και αν σε αυτό το άρθρο χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον η ταμπέλα του ‘μινιμαλισμού’, αυτό δεν έγινε για λόγους εντυπωσιασμού, αλλά για να καταδειχτεί η διαφορά του συγκεκριμένου είδους από τα κυρίαρχα ρεύματα της μουσικής ιστορίας, όπως αυτά εκφράστηκαν με τη θρησκευτική μουσική, το μπαρόκ, τον κλασικισμό, το ρομαντισμό και τον εξπρεσιονισμό.

(Πρώτη δημοσίευση: www.electridea.gr – Τεύχος 1 – Οκτώβριος 2001)

~ από Dream Geizer στο 3/10/2001.