Ανεργία: Η ασπιρίνη του καπιταλισμού

Στις σημερινές δυτικές κοινωνίες της ελεύθερης αγοράς, η ανεργία είναι φαινόμενο χρόνιο, κατά καιρούς σε αυξανόμενο μέγεθος, και πάντως αποτελεί εστία δημιουργίας κοινωνικών προβλημάτων. Τι όμως είναι η ανεργία, και τι ουσιαστικά εξυπηρετεί η ύπαρξή της σε μία καπιταλιστική κοινωνία;
Η ανεργία είναι η κατάσταση στην οποία τμήμα του εργατικού δυναμικού μιας οικονομίας μένει χωρίς έμμισθη απασχόληση. Η αγορά εργασίας, σύμφωνα με τους θεωρητικούς της οικονομίας, βρίσκεται πάντα σε δυναμική ισορροπία. Η προσφορά και η ζήτηση εργασίας ισορροπούν στα επίπεδα ενός συγκεκριμένου ύψους μισθού για την προσφερόμενη εργασία. Η ανεργία στο απλό αυτό μοντέλο υπάρχει, και μπορεί μάλιστα να ερμηνευθεί με το μοντέλο της δεξαμενής. Η προσφορά και η ζήτηση εργασίας είναι μεγέθη ροές. Αν φανταστούμε νερό να ρέει μέσα σε μία δεξαμενή, από την άκρη της οποίας εκρέει, μπορούμε να κατανοήσουμε ότι ανάλογα με τη σχέση εισροής και εκροής του νερού δημιουργείται ένα απόθεμα νερού μέσα στη δεξαμενή. Το απόθεμα εργατικού δυναμικού στη δεξαμενή της αγοράς εργασίας αποτελεί την ανεργία. Ένα από τα βασικά ερωτήματα της οικονομικής επιστήμης είναι, με ποιον τρόπο θα μπορέσει να επιτευχθεί η πλήρης απασχόληση των συντελεστών παραγωγής (στην περίπτωση αυτή του εργατικού δυναμικού), ώστε να μεγιστοποιηθεί το αποτέλεσμα για την κοινωνία.
Ο πρώτος που έκανε εμπεριστατωμένη αναφορά στο φαινόμενο της ανεργίας ήταν ο Karl Marx, ο οποίος υποστήριξε ότι μία καπιταλιστική οικονομία ουδόλως ενδιαφέρεται για το πρόβλημα της ανεργίας, στο βαθμό μάλιστα που αυτό αποτελεί ουσιαστικά δομικό της στοιχείο. Σε μία καπιταλιστική οικονομία η παραγώμενη ποσότητα τείνει να υπερβαίνει την κατανάλωση, υπάρχει πάντα η τάση για υπερπαραγωγή, η οποία και ευθύνεται ιστορικά για σοβαρές οικονομικές κρίσεις, οι οποίες και ανατροφοδοτούν την ανεργία. Η σημαντικότερη γενεσιουργός αιτία ανεργίας, σύμφωνα πάντα με το Marx, είναι η διαρκής επιμονή των καπιταλιστών να διατηρούν τους μισθούς σε χαμηλά επίπεδα. Έτσι, όποτε προβάλλει η ανάγκη για αύξηση του επιπέδου μισθών, αυτοί υιοθετούν μηχανικές μεθόδους παραγωγής, απολύοντας εργαζομένους.
Από μια άλλη οπτική γωνία, και σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία του Keynes, το φαινόμενο της ανεργίας προκαλείται από το γεγονός ότι οι προσφερόμενοι πραγματικοί μισθοί είναι πολύ υψηλοί, οπότε προκαλείται υπερπροσφορά εργασίας, η οποία υπερκαλύπτει τη ζήτηση για συγκεκριμένες θέσεις εργασίας. Υπάρχουν, υποστηρίζει ο Keynes, δύο παράγοντες που καθορίζουν την παραγωγικότητα ενός εργαζομένου. Από τη μία είναι ο χρόνος που δαπανά ο εργαζόμενος στη θέση του για να ολοκληρώσει το συγκεκριμένο έργο, χρόνος που αποτελεί και βάση διαπραγμάτευσης σχετικά με τον καταβαλλόμενο για αυτό μισθό. Από την άλλη είναι η προσπάθεια που απαιτείται για την ολοκλήρωση του έργου. Είναι γεγονός ότι κάποιοι εργαζόμενοι προσπαθούν σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι άλλοι. Σύμφωνα λοιπόν με τη θεώρηση του Keynes, οι εταιρίες ακριβώς επειδή επωφελούνται από την υπερβάλλουσα προσπάθεια των εργαζομένων, αμείβουν αυτήν με αρκετά μεγαλύτερο επίπεδο μισθού, σε σχέση με τον πραγματικό μισθό ισορροπίας στην αγορά εργασίας. Το γεγονός αυτό δημιουργεί υπερβάλλουσα προσφορά για τη συγκεκριμένη θέση εργασίας, με αποτέλεσμα η εταιρία να μπορεί να επιλέξει τους καλύτερους, αλλά και να δημιουργείται από την άλλη ανεργία.
Η ανεργία αποτελεί βραχνά των δυτικών κοινωνιών. Μπορεί να χαρακτηριστεί ως ωρολογιακή βόμβα, η έκρηξη της οποίας μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές διαβρωτικές αντιδράσεις στη σύνθεση και λειτουργία των κοινωνιών, όπως τις γνωρίζουμε. Και η ειρωνεία είναι ότι, παρόλο που το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τους ανέργους, αλλά ολόκληρο τον κοινωνικό ιστό, συνεπώς και τις εταιρίες-εργοδότες, οι τελευταίοι δείχνουν επιδεικτική αδιαφορία, υποστηριζόμενοι από επιστημονικές απόψεις, οι οποίες όπως αναλύθηκε ρίχνουν το βάρος δημιουργίας ανεργίας στην ‘ποιότητα της προσφερόμενης εργασίας’, στο ‘κόστος έρευνας’ για την κάλυψη των θέσεων εργασίας, αλλά και στα συνδικάτα, τα οποία και απαιτούν διατήρηση των μισθών σε ‘υψηλά επίπεδα’, αποτρέποντας έτσι τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας. Ουδόλως απασχολεί την επιστημονική ανάλυση το γεγονός ότι η μονομανία για επίτευξη υπερκέρδους από την πλευρά των εργοδοτών είναι η κύρια αιτία για την οποία δεν μπορεί να διευρυνθεί ο αριθμός θέσεων εργασίας. Σκέφτηκε όμως ποτέ κανείς, ότι τελικοί καταναλωτές των προϊόντων που παράγονται σε μία οικονομία είναι όλοι οι πολίτες, και ότι αδιαφορώντας για την ανεργία εξωθούν ένα κομμάτι της κοινωνίας στην ανέχεια και συνεπώς την αδυναμία κατανάλωσης; Σκέφτηκε ποτέ κανείς ότι η ανεργία μπορεί να γυρίσει μπούμερανγκ σε όσους με τις ενέργειες ή μη-ενέργειές τους ουσιαστικά την προκαλούν;

(Πρώτη δημοσίευση: www.electridea.gr – Τεύχος 1 – Οκτώβριος 2001)

~ από Dream Geizer στο 3/10/2001.